Tranh luận nóng

Tư nhân tham gia truyền tải điện: Bài toán lợi ích

Thứ Hai, 02/08/2021 09:57

(Doanh nghiệp) - Theo chuyên gia, Nhà nước cần giữ độc quyền trục chính truyền tải điện, còn tuyến nhánh giao cho tư nhân, nếu không ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.

Bộ Công thương đang đề nghị xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực nhằm giải quyết một số vướng mắc trong quá trình thực tiễn thi hành hiện nay.

Trong số này, Bộ Công thương đã chỉ ra những bất cập trong chính sách "Nhà nước độc quyền trong hoạt động truyền tải điện" được quy định tại Luật Điện lực hiện hành. Bộ này đề xuất hoàn thiện quy định về quy hoạch và đầu tư phát triển điện lực đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết số 55-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó hoàn thiện quy định về độc quyền trong hoạt động truyền tải theo hướng: Thu hút mọi thành phần kinh tế tham gia hoạt động truyền tải phục vụ đấu nối nguồn điện và quy định “Nhà nước độc quyền trong xây dựng, quản lý, vận hành lưới điện truyền tải, có ý nghĩa quan trọng về an ninh cung cấp điện". Giao Chính phủ quy định chi tiết phạm vi Nhà nước độc quyền trong hoạt động truyền tải điện.

Trao đổi với Đất Việt, chuyên gia năng lượng độc lập - TS Ngô Đức Lâm (Liên minh Năng lượng bền vững Việt Nam) khẳng định, việc sửa đổi Luật Điện lực là tất yếu. Với xu hướng hiện nay là tư nhân hóa, kể cả buôn bán điện, tính giá điện... đều phải thay đổi.

Riêng đối với vấn đề truyền tải, từ trước tới toàn bộ lưới điện truyền tải do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hoặc Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) thực hiện đầu tư xây dựng, vận hành.

Theo vị chuyên gia, sở dĩ truyền tải chưa muốn tách ra khỏi EVN là vì vấn đề lợi ích. Lãi lời trên đường truyền tải không được bao nhiêu, bởi truyền tải là do Nhà nước định giá, giống như cán bộ làm công ăn lương. Trong khi đó, nếu truyền tải cứ gắn với EVN, "ăn theo" EVN thì lại khác. EVN "làm giàu" được, có lãi thì sẽ chia cho truyền tải nên quyền lợi của truyền tải sẽ cao hơn nhiều nếu tách riêng ra.

"Tách truyền tài ra khỏi EVN khó là vì thế, bản thân truyền tải cũng không muốn tách", ông Lâm nhấn mạnh.

Tu nhan tham gia truyen tai dien: Bai toan loi ich 
Hiện nay, việc khuyến khích tư nhân tham gia đầu tư lưới điện truyền tải chưa có cơ sở quy định trong Luật Điện lực, chưa làm rõ hoạt động truyền tải cũng như phạm vi lưới điện truyền tải mà Nhà nước cần độc quyền.

Với chủ trương khuyến khích thu hút vốn ngoài nhà nước đầu tư xây dựng vào hệ thống truyền tải điện quốc gia, theo vị chuyên gia, có hấp dẫn được tư nhân hay không còn phải xem vấn đề tính giá thế nào.

"Suy cho cùng vẫn là lãi lời. Nhà đầu tư phải cân nhắc xem đầu tư vào đó có thu hồi được vốn hay không, lãi bao nhiêu, trên cơ sở tính giá, mà vấn đề này rất phức tạp.

Hiện nay, những đơn vị đầu tư truyền tải thường có "dây mơ rễ má", liên kết với bên xây dựng nhà máy điện, hoặc cùng một chủ đầu tư luôn để cùng tính lợi. Trong cơ chế thị trường, đó cũng là chuyện bình thường, nhà đầu tư sẽ tự tính với nhau", ông nói.

Tán thành thu hút mọi thành phần kinh tế tham gia, tuy nhiên, TS Ngô Đức Lâm cũng khẳng định quan điểm: Nhà nước phải giữ độc quyền, nắm xương sống của đường dây truyền tải, đó là truyền tải Bắc-Nam, còn các nhánh từ cơ sở nối vào xương sống này thì có thể xem xét cho phép tư nhân tham gia đầu tư và vận hành.

Thời gian qua, một số nhà đầu tư đã được Chính phủ cho phép thực hiện đầu tư lưới điện truyền tải nhưng sau đó phải bàn giao lại cho ngành điện vận hành, quản lý. Theo TS Ngô Đức Lâm, đây là điểm gây tranh cãi, vì tiền của nhà đầu tư bỏ ra mà lại giao lại cho ngành điện quản lý, vận hành thì nhà đầu tư lỗ, trong khi quản lý của tư nhân rất chặt chẽ. Cho nên, ông cho rằng tới đây cần nghiên cứu đề nghị cho nhà đầu tư tư nhân có thể đầu tư, vận hành các tuyến nhánh. 

Giải thích rõ thêm về điều này, TS Ngô Đức Lâm dẫn ví dụ, từ nhà máy sản xuất điện cung cấp trực tiếp cho nơi sử dụng điện như khu công nghiệp không cần phải đi qua "xương sống", không ảnh hưởng đến an ninh năng lượng, an ninh quốc gia thì có thể giao cho nhà đầu tư quản lý, vận hành. 

"Như vậy, sửa đổi Luật Điện lực thì cần làm rõ Nhà nước độc quyền ở cái gì? Cái gì ảnh hưởng đến an ninh năng lượng và an ninh quốc gia? Cái gì không ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, mà chỉ gói gọn trong một khu vực nào đó thì có thể cân nhắc giao cho tư nhân làm.

Ở nhiều nước, phần lớn tư nhân sản xuất điện và buôn bán điện, Nhà nước chỉ giữ "xương sống" mà thôi.

Cho nên, BOT đường dây truyền tải có thể thực hiện nếu là tuyến nhánh, những chặng ngắn từ vài chục đến một, hai trăm km, chẳng hạn từ nhà máy sản xuất điện đến khu công nghiệp, không ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, nhà đầu tư được giao quyền vận hành luôn. Còn đối với hệ thống 500kV từ Bắc chí Nam thì Nhà nước phải nắm", vị chuyên gia nêu rõ, đồng thời lưu ý một số nhà đầu tư như Trung Nam, Xuân Thiện từng đầu tư đường dây 500kV nhưng cũng chỉ là tuyến ngắn và họ phải giao lại cho ngành điện quản lý, vận hành. Đối với tuyến nhánh, khi xảy ra sự cố, vấn đề gì thì bộ phận điều độ sẽ cách ly tuyến nhánh ra khỏi trục chính.

Nhìn rộng ra, đối với Luật Điện lực, TS Ngô Đức Lâm cho rằng cần sửa đổi nhiều vấn đề. Đơn cử như vấn đề quản lý, khi xảy ra sự cố, tình trạng khẩn cấp thì ai chịu trách nhiệm, ai đền bù, cách tính đền bù thế nào...? Những vấn đề ấy Luật Điện lực hiện hành chưa quy định, dẫn đến nhiều trường hợp khi xảy ra sự cố, dù mới là sự cố nhỏ, nhưng đã gây tranh cãi về cách tính đền bù, trách nhiệm ai phải đền.

Tương tự, giá điện cũng phải tính lại. Vị chuyên gia chỉ ra điều mà ông cho là "chưa từng có", đó là trong bối cảnh đại dịch Covid-19 diễn biến phức tạp, kéo dài, sản xuất kinh doanh bị ngưng trệ thì EVN năm 2020 báo lãi hơn 14.000 tỷ đồng. Chưa kể đến tình trạng hễ nắng lên là EVN lãi, nắng càng gay gắt thì EVN lãi càng nhiều do hóa đơn tiền điện của người dân tăng vọt.

"Điều đó chứng tỏ cách tính giá diện đã không còn hợp lý và cần sửa đổi", TS Lâm nhận xét.

Đối với đề xuất sửa Luật Điện lực lần này, vị chuyên gia lưu ý quan trọng là ai sửa luật? Nếu vẫn là Bộ Công thương, EVN thì ông e rằng vẫn làm theo cách cũ, thiếu khách quan.

Thành Luân