Tranh luận nóng

Chuyển 25,62ha rừng tự nhiên làm thủy điện: Thận trọng...

Thứ Hai, 10/05/2021 13:47

(Liên hiệp hội) - Theo GS.TS Vũ Trọng Hồng, thủy điện bậc thang lợi cho nhà đầu tư song hiểm họa lũ chồng lũ là rất lớn.

UBND tỉnh Bình Định vừa quyết định chuyển mục đích sử dụng rừng sang mục đích khác để triển khai dự án Thủy điện Vĩnh Sơn 4 (ở xã Vĩnh Kim, huyện Vĩnh Thạnh) với diện tích 25,62ha, hiện trạng là rừng tự nhiên.

Đây là dự án thủy điện có công suất 18 MW trên dòng sông Côn, diện tích rừng chuyển đổi mục đích sử dụng là 68,49ha, trong đó rừng phòng hộ 40,12ha (rừng tự nhiên 25,62ha; rừng trồng 14,5ha), rừng sản xuất (rừng tự nhiên 12,2ha; rừng trồng 16,17ha).

Trao đổi với Đất Việt, GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT cho biết, diện tích rừng tự nhiên của Việt Nam không còn nhiều và từ năm 2017, Thủ tướng Chính phủ đã ra lệnh đóng cửa rừng tự nhiên.

Năm 2020, Bộ trưởng Bộ Công thương cũng đã khẳng định, bất kỳ một dự án thủy điện ở quy mô nào nếu chỉ sử dụng 1m2 đất rừng tự nhiên cũng sẽ bị loại trừ và không cho phép triển khai thực hiện. Bên cạnh đó, những yêu cầu khi đánh giá tác động môi trường của các dự án về năng lượng nói chung, thủy điện nói riêng sẽ được nâng cấp và được tổ chức kiểm soát chặt chẽ, bài bản hơn nữa.

Một điểm khác khiến vị chuyên gia cho rằng Bình Định cần cân nhắc khi làm thủy điện, đó là, với độ dốc lớn, dòng sông Côn được tận dụng để làm các thủy điện bậc thang. Theo quy hoạch của Bộ Công thương trước đó, chỉ trên một đoạn sông vài chục cây số đầu nguồn sông Côn có đến 14 thủy điện. Riêng đoạn sông Côn chảy qua huyện Vĩnh Thạnh, Bình Định hiện đang có 5 thủy điện hoạt động.

Theo GS.TS Vũ Trọng Hồng, làm thủy điện bậc thang là lãi nhất vì cùng một 1m3 nước nhưng mấy công trình đều có thể phát điện, mà trong kinh doanh thì chỗ nào lợi nhất thì doanh nghiệp làm.  

Thế nhưng, thủy điện bậc thang gây ra nhiều hậu quả, mà hậu quả lớn nhất là lũ chồng lũ.

Chuyen 25,62ha rung tu nhien lam thuy dien: Than trong...
Dự án thủy điện Vĩnh Sơn 4 là bậc thang trên của Thủy điện Vĩnh Sơn 5

"Khi lũ lớn quá, thủy điện không còn tự chủ được nữa, buộc phải xả, không phải chỉ xả nước lũ nữa mà xả cả nguồn nước thủy điện đang giữ để bảo vệ công trình. Việc xả đó gọi là lũ chồng lũ.

Lũ chồng lũ không có trong quy định nhưng thực tế đã xảy ra. Sự nguy hại của thủy điện bậc thang đã được cảnh báo từ cách đây cả chục năm, nhưng đến nay, nhiều địa phương vẫn làm, điều đó vô lý.

Cho nên, nếu làm thủy điện bậc thang, xảy ra lũ chồng lũ thì xử lý thế nào? Câu hỏi này cần được tỉnh Bình Đình đặt ra và HĐND tỉnh phải có câu trả lời trước dân.

Bình Định là địa phương còn nghèo, nếu bây giờ xảy ra thiên tai, lũ chồng lũ Nhà nước phải cứu trợ. Như đợt lũ lụt miền Trung năm 2020, số tiền cứu trợ người dân vùng lũ không hề nhỏ. Do đó, Bình Định phải hết sức cân nhắc và giải được bài toán này trước khi tiếp tục làm thủy điện bậc thang", nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT lưu ý.

Sao không tận dụng năng lượng sạch?

Về nguồn cung năng lượng, theo vị chuyên gia, ngoài thủy điện, Bình Định là địa phương có nhiều tiềm năng về điện gió, điện mặt trời. Ông Hồng chia sẻ, ông cũng đã vào Bình Định và chứng kiến dọc ven biển địa phương này, có dự án điện gió đã hoàn thành nhưng chưa  thể hoạt động vì phải chờ nối lưới điện.

"Bình Định rất có điều kiện để phát triển điện gió, điện mặt trời, đặc biệt là điện gió. phải phát huy thế mạnh ấy trong khi tỉnh khác không có điều kiện.

Bình Định cần làm rõ có bao nhiêu dự án năng lượng tái tạo, bao nhiêu dự án thủy điện? Xu thế hiện nay là khuyến khích năng lượng tái tạo, tại sao nhiều dự án làm xong chưa thể nối lưới? Năng lượng tái tạo không ảnh hưởng nhiều như thủy điện, không làm mất nguồn nước cho nông nghiệp và sinh hoạt, trong khi thủy điện gây lũ lụt, lũ chồng lũ, còn  năng lượng tái tạo thì không... GS.TS Vũ Trọng Hồng nêu vấn đề và cho rằng đã đến lúc cần kiến nghị những vùng nào có ưu thế về điện gió, điện mặt trời thì cần phát huy, nơi nào không có mới tiếp tục làm thủy điện hoặc các loại hình năng lượng khác.

"Trong quy hoạch chiến lược về điện phải phân khu xem khu nào có thể ưu tiên làm điện gió, khu nào làm điện mặt trời, khu nào làm thủy điện, điện thủy triều... Việc này không thể chỉ để riêng Bộ Công thương làm mà phải có sự tham gia của Bộ TN-MT, Bộ KH-ĐT", vị chuyên gia kiến nghị.

Thừa nhận điện mặt trời còn thiếu ổn định, GS Hồng cho rằng có thể cân bằng bằng cách yêu cầu chủ đầu tư các dự án thủy điện làm thủy điện tích năng. Mô hình thủy điện này gồm hai hồ chứa nước ở hai cao độ khác nhau và một nhà máy thủy điện với tua bin thuận nghịch nằm ở gần hồ chứa bên dưới, nối với hồ chứa bên trên bằng đường ống áp lực.

Trong giờ cao điểm, khi nhu cầu dùng điện cao, thủy điện tích năng vận hành như nhà máy thủy điện bình thường bằng cách lấy nước từ hồ chứa bên trên, chảy qua đường ống áp lực, làm quay tua bin để phát điện lên hệ thống, nước xả xuống hồ dưới. Vào giờ thấp điểm, phụ tải thừa thì lúc này thủy điện tích năng làm việc như một trạm bơm, dùng điện bơm nước từ hồ dưới ngược lên hồ trên. Chu trình cứ lặp đi, lặp lại trong vòng đời của nó.

"Như vậy chủ đầu tư chỉ cần làm thêm một hồ chứa ở phía dưới nữa và đây chỉ là một hồ chứa nhỏ. Cách làm này rất có lợi, nguồn nước không bị lãng phí, quay đi quay lại vẫn phát được", ông nói.

Vị chuyên gia nhấn mạnh, trong nền kinh tế phát triển, chúng ta còn thiếu nhiều yếu tố bứt phá, ít sáng tạo khoa học. Việt Nam có điều kiện để phát triển các nguồn năng lượng, nhưng khi chúng mâu thuẫn nhau thì phải có sáng kiến để giải quyết mâu thuẫn.

"Không phải giải quyết mâu thuẫn bằng cách phá rừng làm thủy điện hay cắt giảm công suất năng lượng tái tạo. 

Tương tự, lâu nay phát triển thủy điện mâu thuẫn với nông nghiệp, vì thủy điện đến mùa lũ mới xả (như miền Bắc đến tháng 5 mới xả), nhưng đổ ải cấy lúa là vào tháng Giêng, tháng 2, tháng 3. Năm nào thủy điện Hòa Bình cũng phải xả chừng 2 tỷ m3 nước, đáng lẽ dùng vào việc khác, chỉ để tưới ải vì thủy điện không xả vào thời gian này.

Mâu thuẫn ấy đã được nhìn ra, nhưng cần có giải pháp điều hòa. Cần có những cán bộ khoa học kỹ thuật, những người ưu tú cho ý kiến sáng tạo và nhà khoa học sẽ nói cách làm", GS.TS Vũ Trọng Hồng cho biết.

Thành Luân